İşçinin Yasal Hakları: İşe Girişten Fesih Sonrasına Kapsamlı Rehber
Sigortasız çalıştırmadan fazla mesaiye, yıllık izinden işten çıkarılmaya; işçinin tüm yasal hakları, alacak kalemleri ve hak arama yolları tek rehberde.
Çalışma hayatında hakların çoğu, işçi farkında olmadığı için kaybedilir. Bu rehber; iş ilişkisinin kurulmasından sona ermesine kadar sahip olduğunuz hakları ve bunları nasıl kullanacağınızı özetler.
Çalışırken Sahip Olduğunuz Haklar
Sigortalı Çalıştırılma
İşe başladığınız ilk günden itibaren SGK'ya bildirilmeniz zorunludur. Sigortasız çalıştırma hâlinde:
- Hizmet tespiti davası ile geçmiş süreler kazanılabilir (fesihten itibaren 5 yıl içinde)
- Sigortasız çalıştırma, işçiye haklı fesih ve kıdem tazminatı hakkı verir
- Ücretin bir kısmının elden ödenmesi de aynı sonuçları doğurur
Fazla Mesai Ücreti
Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla mesaidir ve saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. Bilinmesi gerekenler:
- Fazla mesai yıllık 270 saati aşamaz; aşarsa işçiye haklı fesih hakkı doğar
- "Maaşa dahildir" hükmü ancak yıllık 270 saate kadar ve sınırlı koşullarda geçerlidir
- Hafta tatili çalışması, günlük ücretin 2,5 katına denk bir ödeme gerektirir
- UBGT (resmi bayram) günlerinde çalışma 1 günlük ek ücret hakkı doğurur
Yıllık Ücretli İzin
| Kıdem | İzin süresi |
|---|---|
| 1-5 yıl | 14 gün |
| 5-15 yıl | 20 gün |
| 15+ yıl | 26 gün |
İzin kullanılmadan sözleşme sona ererse; kullanılmayan izinlerin ücreti son ücret üzerinden ödenir. İzin hakkından feragat geçersizdir.
İşten Çıkarılırken Sahip Olduğunuz Haklar
Alacak Kalemleri Kontrol Listesi
Fesih hâlinde şu kalemlerin tamamı hesaplanmalıdır:
- Kıdem tazminatı — 1+ yıl kıdem ve uygun fesih türü şartıyla
- İhbar tazminatı — bildirim süresi verilmeden fesihte (2-8 hafta ücreti)
- Fazla mesai alacakları — 5 yıl geriye dönük
- Yıllık izin ücreti — kullanılmayan tüm izinler
- UBGT ve hafta tatili alacakları
- Ödenmemiş maaş, prim ve ikramiyeler
- İşe iade — iş güvencesi kapsamındaysanız (30 işçi + 6 ay kıdem)
- Kötü niyet tazminatı — güvence kapsamı dışında kötü niyetli fesihte
Fesihte Yapılmaması Gerekenler
- Boş belge veya arkası dolu olmayan ibraname imzalamayın
- İstifa dilekçesi imzalamadan önce mutlaka görüş alın — "istifa edersen tazminatını veririz" teklifi çoğunlukla tuzaktır
- SMS/e-posta dâhil fesih bildirimlerini saklayın; 1 aylık işe iade süresi tebliğle başlar
Hak Arama Yolları
1. Arabuluculuk (Zorunlu İlk Adım)
İşçilik alacakları ve işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvuru zorunludur. Süreç 3-4 hafta sürer; anlaşma hâlinde tutanak ilam gücündedir.
2. İş Mahkemesinde Dava
Arabuluculuk anlaşmazlıkla biterse 2 hafta içinde (işe iadede) veya zamanaşımı içinde (alacaklarda 5 yıl) dava açılır. Ücret alacaklarında ispat için; bordrolar, banka kayıtları, mesai çizelgeleri, e-postalar ve tanık beyanları kullanılır.
3. SGK ve CİMER Şikâyetleri
Sigortasız çalıştırma ve eksik bildirim, SGK'ya şikâyet edilebilir; denetim kayıtları ileride hizmet tespiti davasında delil olur.
Zamanaşımı Tablosu
| Talep | Süre |
|---|---|
| Kıdem / ihbar tazminatı | 5 yıl |
| Fazla mesai, izin, ücret | 5 yıl |
| İşe iade başvurusu | 1 ay (hak düşürücü) |
| Hizmet tespiti | Fesihten itibaren 5 yıl |
Özet
- Sigortasız veya eksik ücretle çalıştırma, size haklı fesih + kıdem tazminatı hakkı verir.
- Fazla mesai %50 zamlıdır ve 5 yıl geriye dönük istenebilir.
- İşten çıkarılırken ibraname ve istifa belgelerine karşı dikkatli olun.
- İşe iade için 1 aylık arabuluculuk süresi kaçırılmamalıdır.
- Tüm alacak kalemlerini kapsayan hesap yaptırmadan hiçbir teklifi kabul etmeyin.
Kaynakça
Sık Sorulan Sorular
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat değişebilir; somut olayınız için mutlaka avukata danışınız.