Karşılıksız Çek: Ne Yapmalı, Hangi Yollar İzlenir?

Elinizdeki çek karşılıksız çıktığında iki ayrı yol aynı anda işletilebilir: alacağın tahsili için borçlu aleyhine kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla icra takibi (2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167 vd.) başlatılır; keşideci hakkında da icra ceza mahkemesinde şikâyet yoluna gidilir. Şikâyet hakkı, İİK m. 347 uyarınca fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Bu iki yolun ön koşulu ortaktır: çekin, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya ibraz edilmiş ve usulüne uygun "karşılıksızdır" işlemine tabi tutulmuş olması gerekir.

İbraz Süreleri: Her Şey Buradan Başlar

Türk Ticaret Kanunu m. 796'ya göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çekte, düzenlenme ve ödeme yeri aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalardaysa üç ay süre işler. Bu süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.

İbraz süresini kaçırmanın sonuçları ağırdır. Süre geçtikten sonra ibraz edilen çekte "karşılıksızdır" işlemi yapılsa dahi Çek Kanunu m. 5/1'deki suç oluşmaz ve ceza şikâyeti reddedilir. Hamil ayrıca cirantalara ve diğer başvuru borçlularına karşı başvurma hakkını yitirir.

İleri düzenleme tarihli çeklerde Çek Kanunu m. 3/8 nettir: üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığı ödenmemişse bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz. Takip için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.

Bankanın Ödemekle Yükümlü Olduğu Tutar

Çek Kanunu m. 3/3 uyarınca muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda öngörülen asgari bir tutarı ödemekle yükümlüdür. Bu tutar, TÜİK fiyat endekslerindeki yıllık değişmeler göz önünde tutularak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her yıl Ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanır; ibraz tarihinde yürürlükte olan tutara bakmak gerekir. Kanun bu yükümlülüğü, hesap sahibi ile banka arasında çek defterinin teslimi sırasında kurulmuş "dönülemeyecek bir gayri nakdî kredi sözleşmesi" olarak niteler. Karşılık hiç yoksa banka bu tutarı; kısmen varsa çek bedelini aşmamak koşuluyla kısmi karşılığa ilave olarak öder. "Karşılıksızdır" işlemi ise bu tutarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılır (m. 3/2).

Bankanın çek yaprağı başına sorumluluğu, çekin baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmemesi hâlinde sona erer (m. 3/9). Ödemenin geciktirilmesi hâlinde banka, hamile her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder.

Karşılıksızdır İşlemi Nasıl Yapılmalı?

Hamilin talebi üzerine karşılıksızdır işlemi çekin arka yüzüne yazılır; ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz eden kişinin kimliği belirtilir, beyan bu kişi ile banka yetkilisi tarafından birlikte imzalanır. Hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz; uygulamada ceza şikâyetinin reddine yol açan en yaygın eksiklik budur.

TTK m. 808 bakımından ödememe hâli protesto ile, muhatabın ibraz günü de gösterilerek çek üzerine yazdığı tarihli beyanla ya da takas odasının tarihli beyanıyla sabit olur; uygulamada ikinci yöntem kullanılır. Kısmi ödeme yapılmışsa çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi hamile ücretsiz verilir ve bu fotokopiyle takip başlatılabilir (m. 3/6). Banka şerhinin kanuni unsurları taşımaması hâlinde usulüne uygun bir karşılıksızdır işleminden söz edilemeyeceği kabul edilmektedir; bankadan alınacak belgenin banko önünde kontrol edilmesi önerilir.

Alacağın Tahsili: Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yolu

Çek, İİK m. 167 anlamında kambiyo senedidir. Alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile kambiyo senetlerine mahsus usullere göre haciz yoluyla, borçlu iflasa tabi kişilerdense iflas yoluyla takip yapabilir. Takip talebine çekin aslı ile borçlu sayısı kadar tasdikli örneği eklenir.

İcra memuru senedin kambiyo senedi vasfını ve vadesinin geldiğini görürse borçluya derhal ödeme emri gönderir. İİK m. 168'e göre ödeme emrinde borcun ve takip masraflarının on gün içinde icra dairesinin hesabına ödenmesi ihtarı yer alır. Borçlu, senedin kambiyo vasfını taşımadığı şikâyetini, imzaya itirazını ve borca itirazını (borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazı) sebepleriyle birlikte beş gün içinde doğrudan icra mahkemesine bir dilekçeyle bildirmek zorundadır. Bu itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz; durdurma için icra mahkemesinden ayrıca karar alınması gerekir. Çekte en sık gündeme gelen itiraz sebebi zamanaşımıdır.

Ceza Yolu: İcra Ceza Mahkemesinde Şikâyet

Çek Kanunu m. 5/1 uyarınca, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında çekle ilgili "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Bu davalar icra ceza mahkemesinde görülür ve İİK'nın 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerindeki yargılama usulü uygulanır. Yetkili mahkeme; çekin tahsil için ibraz edildiği ya da çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ile hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesidir; pratikte şikâyetçinin kendi yerleşim yeri seçilir. Süre kaçırılmamalıdır: İİK m. 347'ye göre üç aylık öğrenme, bir yıllık mutlak süre işler ve suçun oluştuğu an, karşılıksızdır işleminin usulüne uygun tamamlandığı tarihtir. Bu suç bakımından ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (m. 5/10); adli para cezası ödenmezse kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevrilir (m. 5/11).

Çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü olan çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi tüzel kişiyse, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi; böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler sorumludur (m. 5/2). Şikâyet dilekçesinde muhatabı doğru göstermek için ticaret sicil kayıtları ve varsa görevlendirme kararı incelenmelidir.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Mahkeme, adli para cezasının yanında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmeder; yasak zaten varsa devamına karar verir. Yargılama sırasında da mahkeme resen, koruma tedbiri olarak bu yasağa karar verir ve bu kararlara itirazda İİK m. 353/1 uygulanır. Yasak; çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin sermaye şirketi adına düzenlenmesi hâlinde ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Yasaklılar bu süre boyunca sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz; mevcut üyelikler görev süresi sonuna kadar devam eder.

Yasaklanan kişi elindeki bütün çek yapraklarını bankalara iade etmek ve kararın tebliğinden itibaren on gün içinde henüz tahsil edilmemiş çekleri düzenleme tarihleri, miktarları ve varsa lehtarlarıyla liste hâlinde muhatap bankaya vermek zorundadır. Kararlar UYAP aracılığıyla MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir.

Etkin Pişmanlık: Borç Ödendiğinde Ne Olur?

Çek Kanunu m. 6, borcunu ödeyen kişiye güçlü bir çıkış kapısı bırakır. Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek, 3095 sayılı Kanun'a göre ticari işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında; yargılama aşamasındaysa davanın düşmesine, mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı sonuç doğar. Her iki hâlde çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırıldığı MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir ve ilan olunur.

Kısmi ödeme etkin pişmanlıktan yararlanmaya yetmez; ödemenin faiziyle birlikte tam olması aranır. Beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya ret kararlarında mahkeme aynı kararda yasağın kaldırılmasına da hükmeder (m. 5/9). Ödeme yapılmasa dahi, cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılması istenebilir (m. 6/3).

Çekte Zamanaşımı

TTK m. 814'e göre hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Çek borçlularından birinin diğerine karşı başvurma hakkı ise, çeki ödediği veya çekin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar.

Zamanaşımı dolduktan sonra kambiyo takibi yapılamaz; temel ilişkiye dayanan alacak davası ise kendi zamanaşımı süresi içinde açılabilir. Çekin kanuni unsurlarından biri (TTK m. 780) eksikse senet kambiyo vasfını yitirir ve ancak adi senet olarak ileri sürülebilir.

Sonuç

Karşılıksız çekte kaybedilen her gün hem şikâyet hem tahsil şansını daraltır. Çekin ibraz tarihinin, banka şerhinin ve borçlu çevresinin doğru ve zamanında değerlendirilmesi, hem alacağın tahsili hem de ceza şikâyeti bakımından belirleyicidir.

Kaynakça

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 780, 796, 808, 814
• 5941 sayılı Çek Kanunu m. 3, 5, 6
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167, 168, 347, 349-353
• 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun