İcra Dosyasında Araç ve Taşınmaz Haczi Nasıl Yapılır?

İcra dosyasında araç ve taşınmaz haczi, takip kesinleştikten sonra alacaklının icra dairesine haciz talebi vermesiyle başlar. Taşınmazlarda haciz, icra dairesinin tapu müdürlüğüne yazacağı müzekkere ile tapu kütüğüne haciz şerhi işlenerek (İİK m. 91); sicile kayıtlı motorlu araçlarda ise haczin trafik siciline işlenmesi ve gerektiğinde araç hakkında yakalama (muhafaza) kararı verilmesiyle gerçekleşir. Haciz istemek hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl geçmekle düşer (m. 78/2). Haciz konulduktan sonra alacaklı veya borçlu, hacizden itibaren bir yıl içinde satış istemek zorundadır (m. 106/1); bu süre kaçırılırsa o mal üzerindeki haciz kalkar (m. 110/1). Satış, UYAP'a entegre elektronik satış portalında açık artırma ile yapılır ve ihaleye itirazı olanlar ihale tarihinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak ihalenin feshini isteyebilir (m. 134/2).

Haciz Talebi ve Bir Yıllık Süre

Ödeme emrindeki süre geçtikten, borçlu itiraz etmişse itiraz kaldırıldıktan sonra alacaklı mal beyanını beklemeksizin haciz konulmasını isteyebilir (m. 78/1). 2020 değişikliğiyle gelen imkân uygulamayı hızlandırdı: alacaklı, haciz talebinde bulunmadan da UYAP üzerinden borçlunun mal, hak ve alacaklarını sorgulayabiliyor; sorgu sonucuna göre yine sistem üzerinden haciz talep edilebiliyor ve icra dairesi tespit edilen malı elektronik ortamda haczediyor.

Haciz isteme hakkı ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl geçmekle düşer. Süre kaçırılırsa dosya işlemden kaldırılır; yeniden haciz istemek için yenileme talebinin borçluya tebliği ve ilamsız takiplerde yeniden harç ödenmesi gerekir. İcra dairesi, talepten itibaren en geç üç gün içinde haczi yapmakla yükümlüdür (m. 79/1).

Taşınmaz Haczi: Tapu Şerhi ve Sonuçları

Taşınmaz haczi fiili bir el koyma değildir. İcra dairesi, haciz keyfiyetini, ne miktar alacak için konulduğunu ve alacaklının adı ile tebliğe yarar adresini tapu siciline bildirir; tapu müdürlüğü kütüğün beyanlar/şerhler hanesine haciz şerhini işler (m. 91). Haczin sonucu, borçlunun tasarruf yetkisinin sınırlanmasıdır: borçlu taşınmazı satabilir, ancak alıcı taşınmazı hacizli olarak devralır ve haczin sonuçlarına katlanır.

Borçlu, taşınmaz artırmaya çıkarılmadan önce borcu karşılamaya yeten taşınır mal veya vadesi gelmiş sağlam bir alacak gösterirse, taşınmaz üzerindeki haciz baki kalmak üzere önce bunlar haczedilir (m. 85/3).

Araç Haczi: Sicil Şerhi, Yakalama ve Muhafaza

Sicile kayıtlı motorlu kara araçlarında haciz iki katmanlıdır. İlk katman, haczin trafik siciline işlenmesidir; bu, aracın devrini engelleyen kayıt niteliğindedir ve icra dairesinin talebiyle doğrudan yapılabilir. İkinci katman fiili muhafazadır: alacaklının talebi üzerine araç hakkında yakalama kararı çıkarılır, kolluk tarafından yakalanan araçlar en geç üç iş günü içinde en yakın icra müdürlüğüne teslim edilir; teslim alan müdürlük, yakalamayı isteyen icra müdürlüğüne bildirimde bulunur (m. 88).

Taşınırlarda muhafaza kural olarak masrafı peşin alınmak suretiyle yapılır ve haczedilen mallar Adalet Bakanlığınca yetki verilen lisanslı yediemin depolarında saklanır. Haczedilmiş ancak muhafaza altına alınmamış mallar satış talebi üzerine muhafaza altına alınır veya ihale alıcısına teslime hazır hâle getirilir, aksi takdirde satış yapılamaz.

Araçlar bakımından m. 106/4 ayrı bir zorunluluk getirir: sicile kayıtlı motorlu kara araçlarında muhafaza, kıymet takdiri ve satış talebinin birlikte yapılması ve bunlara ilişkin giderlerin tamamının birlikte ve peşin yatırılması gerekir. Bu giderler yatırılmazsa satış talebi vaki olmamış sayılır; dosyalarda satış isteme süresinin sessizce kaçırılmasının en yaygın sebebi budur.

Kıymet Takdiri ve Yedi Günlük İtiraz

İcra dairesi, satıştan önce taşınmazın kıymetini takdir ettirir; taşınmaz üzerindeki mükellefiyetlerin değere etkisi de dikkate alınır (m. 128/2). Kıymet takdiri raporu borçluya, haciz koydurmuş alacaklılara ve diğer ipotekli alacaklılara tebliğ edilir. Önceden takdir edilen kıymeti etkileyen mükellefiyetler ortaya çıkarsa değer yeniden takdir ettirilir.

Raporun tebliğ edildiği ilgililer, tebliğden itibaren yedi gün içinde raporu düzenleten icra dairesinin bulunduğu yerdeki icra mahkemesinde şikayette bulunabilir (m. 128/a). Şikayet tarihinden itibaren yedi gün içinde gerekli masraf ve ücret mahkeme veznesine yatırılırsa yeniden bilirkişi incelemesi yaptırılır; yatırılmazsa şikayet başka bir işleme gerek olmaksızın kesin olarak reddedilir. Kesinleşen kıymet takdirinin yapıldığı tarihten itibaren iki yıl geçmedikçe yeniden kıymet takdiri istenemez; doğal afet ve imar durumundaki çok önemli değişiklikler bunun istisnasıdır.

Uygulamada bu aşamanın süresinde yapılan itirazla denetlenmesi önemlidir: kıymet takdirine süresinde itiraz edilmemişse, değerin düşük belirlendiği iddiası daha sonra ihalenin feshi sebebi olarak ileri sürülemez.

Satış Talebi Süresi ve Haczin Düşmesi

Alacaklı veya borçlu, hacizden itibaren bir yıl içinde haczolunan malın satışını isteyebilir; borçlunun üçüncü kişilerdeki alacağı da aynı hükme tabidir (m. 106/1). Bir yıl içinde satışı istenip de artırma sonucu satılamayan mal bakımından süre, satış isteyen alacaklı yönünden bir yıl daha uzar.

Satış talebiyle birlikte kıymet takdiri ve satış giderlerinin tamamının peşin yatırılması zorunludur. Satış sırasında yatırılan miktarın yetersiz kaldığı anlaşılırsa icra müdürü on beş günlük süre verir; bu sürede eksik tamamlanmazsa satış talebi vaki olmamış sayılır. Süresinde satış istenmez ya da talep geri alınıp kanuni süre içinde yenilenmezse o mal üzerindeki haciz kalkar (m. 110/1); satış talebi yalnızca bir defa geri alınabilir. Haczin kalkmasına sebep olan alacaklı, o mala ilişkin haciz ve muhafaza gibi tüm giderlerden sorumlu tutulur.

Borçluya tanınan bir çıkış yolu da vardır: kıymet takdirinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde malın rızaen satışı için kendisine yetki verilmesini isteyebilir. Bu hâlde bedel, muhammen kıymetin yüzde doksanı ile rüçhanlı alacaklar toplamından hangisi fazlaysa o miktarın ve takip masraflarının altında olamaz (m. 111/a).

Elektronik Satış, Artırma Usulü ve İhale Bedeli

Haczedilen malın satışı, UYAP'a entegre elektronik satış portalında açık artırma ile yapılır. Teklif verme süresi yedi gündür; artırmanın son on dakikasında yeni teklif verilirse artırma üçer dakika uzar ve uzamaların toplamı bir saati geçemez (m. 111/b). Artırmaya katılabilmek için malın kıymetinin yüzde onu tutarında teminatın icra dairesinin banka hesabına yatırılması ya da kesin ve süresiz banka teminat mektubu verilmesi gerekir (m. 114).

İhalenin gerçekleşebilmesi için teklifin, malın muhammen kıymetinin yüzde ellisi ile o malla güvence altına alınan ve satış isteyenin alacağına rüçhanı olan alacakların toplamından hangisi fazlaysa o miktarı ve ayrıca paraya çevirme ile paylaştırma masraflarını geçmesi şarttır (m. 115/1; taşınmazlar için m. 129 yollamasıyla aynı kural). Bu şartlar gerçekleşirse mal en yüksek teklifi verene ihale edilir ve mülkiyet alıcıya geçer. Alıcı, ihale bedelinin tamamını, ihalenin gerçekleştiğine ilişkin tutanağın satış portalında ilan edildiği tarihten itibaren en geç yedi gün içinde icra dairesi hesabına yatırmak zorundadır.

İhalenin Feshi, Aşkın Haciz ve Sıra Cetveli

İhalenin feshini; satış isteyen alacaklı, borçlu, mahcuzun resmî sicilinde kayıtlı ilgililer, sınırlı ayni hak sahipleri ve pey sürerek ihaleye katılanlar, yurt içinde adres göstermek koşuluyla, ihale tarihinden itibaren yedi gün içinde şikayet yoluyla icra mahkemesinden isteyebilir (m. 134/2). Satış ilanı tebliğ edilmemişse ya da malın esaslı vasıflarındaki hataya veya ihaledeki fesada sonradan vakıf olunmuşsa süre öğrenme tarihinden başlar; ancak bu süre, ihalenin yapıldığına ilişkin kararın elektronik satış portalında ilan edildiği tarihten itibaren bir yılı geçemez. Fesih talebi reddedilirse mahkeme, talep edeni ihale bedelinin yüzde onuna kadar para cezasına mahkûm eder.

Borçlunun elindeki bir diğer araç aşkın haciz şikayetidir. İİK m. 85/1, borçlunun mallarından alacaklının ana para, faiz ve masraflar dâhil bütün alacaklarına yetecek miktarın haczedileceğini söyler; 2023 değişikliğiyle maddeye "ancak bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamaz" cümlesi eklendi. Alacağı fazlasıyla karşılayan mallar üzerine haciz konulmuşsa borçlu, İİK m. 16 kapsamında icra mahkemesine şikayet yoluyla başvurup fazla hacizlerin kaldırılmasını isteyebilir.

Satış tutarı bütün alacaklıların alacağını karşılamaya yetmezse icra dairesi sıra cetveli düzenler; alacaklılar iflasta hangi sıraya giriyorlarsa o sıraya kabul edilir, ilk üç sıraya kayıt bakımından geçerli tarih ise haciz talebi tarihidir (m. 140). Cetvel suretinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde, alacağın esas ve miktarına ilişkin itirazlar takibin yapıldığı yer mahkemesinde dava yoluyla; yalnızca sıraya ilişkin itirazlar ise icra mahkemesine şikayet yoluyla ileri sürülür (m. 142).

Sonuç

Haciz, kıymet takdiri ve satış aşamalarındaki süreler birbirini tetikleyen bir zincir hâlinde işler; bir halkanın atlanması çoğu zaman dosyanın baştan kurulmasını gerektirir. Kıymet takdirine süresinde itiraz edilmesi, araçlarda muhafaza talebinin ayrıca yapılması ve satış giderlerinin eksiksiz yatırılması, hacizden ihaleye kadar olan sürecin sağlıklı ilerlemesi bakımından belirleyicidir.

Kaynakça

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 78-79, m. 85, m. 88, m. 91, m. 106, m. 110-111, m. 114-115, m. 128-129, m. 134, m. 140, m. 142 — Haciz, kıymet takdiri, satış ve ihale usulü