Ayıplı Malda Tüketicinin Dört Seçimlik Hakkı Nedir?

Satın aldığı mal ayıplı çıkan tüketici, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 11. maddesi uyarınca dört seçimlik haktan birini kullanabilir: satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim isteme, aşırı bir masraf gerektirmiyorsa bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere ücretsiz onarım isteme ve imkân varsa ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini isteme. Bu haklardan hangisinin kullanılacağını tüketici seçer; satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür ve talebi reddedip yerine başka bir çözüm dayatamaz. Seçimlik haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da istenebilir.

Bu yazı, dört seçimlik hakkın kapsamını, hangi hâllerde birinden diğerine geçilebileceğini ve ispat rejimini genel çerçevede ele alır. Belirli bir mal grubuna özgü uygulamalar (örneğin araçlarda azami tamir süresi ve gizli ayıp değerlendirmesi) ayrı bir yazının konusudur.

Ayıp Kavramı ve Ayıp Türleri

TKHK m. 8'e göre ayıplı mal, tüketiciye teslimi anında taraflarca kararlaştırılmış örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır. Kanun bu tanımı geniş tutar: ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerden birini taşımayan mal da ayıplıdır. Aynı şekilde satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olan; muadili malların kullanım amacını karşılamayan; tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan ya da ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplı sayılır.

Buradan doğan ayıp türlerini şöyle ayırmak mümkündür:

• Maddi ayıp: Malın fiziksel yapısındaki bozukluk, imalat hatası, eksik parça.
• Hukuki ayıp: Mal üzerinde tüketicinin bilmediği takyidat, haciz, rehin ya da kullanımı kısıtlayan bir idari engel bulunması.
• Ekonomik ayıp: Malın verim, tüketim, kapasite gibi ekonomik değerini etkileyen sapmalar.
• Açık ve gizli ayıp: Basit muayeneyle görülebilen ayıplar açık; kullanımla veya teknik inceleme ile ortaya çıkanlar gizli ayıptır.

Kanun, teslim borcunun ihlalini de sözleşmeye aykırı ifa sayar. Malın sözleşmede kararlaştırılan süre içinde teslim edilmemesi ya da montajın satıcı tarafından veya onun sorumluluğu altında gerçekleştirildiği hâllerde gereği gibi monte edilmemesi ayıp hükümlerine tabidir.

Seçimlik Hak Nasıl Kullanılır?

Seçimlik hak, karşı tarafa yöneltilen tek taraflı ve varması gerekli bir irade beyanıyla kullanılır. Beyanın şekli konusunda kanun bir zorunluluk getirmez; ancak ispat bakımından noter aracılığıyla ihtarname göndermek en sağlam yoldur. İhtarnamede malın hangi tarihte ve hangi belgeyle alındığı, ayıbın ne olduğu, hangi seçimlik hakkın kullanıldığı ve yerine getirilmesi için verilen süre açıkça yazılmalıdır. "Gereğinin yapılmasını talep ederim" gibi belirsiz ifadeler, sonradan hangi hakkın seçildiği tartışmasına yol açar.

Ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değişim hakları yalnızca satıcıya karşı değil, üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir. Bu iki hakkın yerine getirilmesinde satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur; üretici veya ithalatçı, ayıbın malı piyasaya sürmesinden sonra doğduğunu ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun E. 2014/1086, K. 2016/542 sayılı ve E. 2014/114, K. 2015/2023 sayılı kararlarında, tüketicinin bu dört seçimlik haktan dilediğini kullanmakta kural olarak özgür olduğu ve bu haklardan satıcı, bayi, acente, imalatçı-üretici ve ithalatçının müteselsilen sorumlu bulunduğu vurgulanmıştır. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin E. 2016/21397, K. 2017/3640 sayılı kararında da tüketicinin "yasayla kendisine tanınan dört seçimlik hakkından birini tercih etmekte özgür" olduğu ifade edilmiş; bu kararda aynı arızanın garanti süresi içinde bir yıl içinde ikiden fazla tekrarlaması nedeniyle tüketicinin sözleşmeden dönme talebinin zamanaşımı gerekçesiyle reddedilemeyeceği kabul edilmiştir.

Satıcının Yerine Getirme Süresi

Ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değişim haklarından biri seçildiğinde, bu talebin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise altmış iş günü içinde yerine getirilmesi zorunludur. Kanunun 58. maddesi uyarınca çıkarılan yönetmelik ekindeki listede yer alan mallarda ücretsiz onarım talebi, yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde karşılanır. Bu süreler aşılırsa tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbest hâle gelir. Sözleşmeden dönme veya bedel indirimi seçildiğinde ise ödenen bedelin tümü ya da indirim tutarı derhâl iade edilmelidir; taksitli iade ya da "muhasebe süreci" gerekçesiyle geciktirme kanuna aykırıdır.

Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren tarafça karşılanır. Kargo, nakliye, sökme-takma, servis ulaşım gideri gibi kalemler tüketiciden istenemez.

Orantısızlık Sınırı ve Hakkın Tüketilmesi

TKHK m. 11/3 satıcı yönünden bir denge hükmü getirir: ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değişim satıcı için orantısız güçlükler doğuracaksa, tüketici sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim haklarından birini kullanır. Orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği gibi hususlar dikkate alınır.

Uygulamada en sık düşülen hata, seçimlik hakkın bir kez kullanılmasıyla kural olarak bağlayıcı hâle geldiğinin gözden kaçırılmasıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun E. 2014/1086, K. 2016/542 sayılı kararında, garanti kapsamı dışında kaldığı gerekçesiyle bedelini kendisi ödeyerek onarım yaptıran bir tüketicinin, bu davranışı onarım hakkını kullanmış sayılacağından sonradan araç bedelinin iadesini isteyemeyeceği; yalnızca ödediği onarım bedelini talep edebileceği kabul edilmiştir. Bu kararın kendisi, aynı zamanda kuralın istisnasını da hatırlatır: aynı Kurulun E. 2014/114, K. 2015/2023 sayılı kararında, ücretsiz onarım hakkını kullanan ancak arızanın giderilmesi azami tamir süresini aşan bir tüketicinin, bu süre aşımı nedeniyle diğer seçimlik haklara (somut olayda aracın yenisiyle değiştirilmesine) geçebileceği vurgulanmıştır.

Bu kat sonucun kanuni istisnası TKHK m. 56/3'tür: tüketici onarım hakkını kullanmışsa, malın garanti süresi içinde tekrar arızalanması, tamir için gereken azami sürenin aşılması veya tamirin mümkün bulunmadığının anlaşılması hâllerinde 11. maddedeki diğer seçimlik hakları kullanabilir ve satıcı bu talebi reddedemez. Talebin karşılanmamasından satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Onarımı denemiş bir tüketici için kritik olan, her servis girişini belgelemek ve tamirde geçen günleri kayıt altına almaktır.

İspat Yükü ve Altı Aylık Karine

TKHK m. 10/1'e göre teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir; bu durumda malın ayıplı olmadığını ispat yükü satıcıya geçer. Karine, malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz — tüketilebilir bir ürünün doğal ömrünü tamamlaması ya da tipik kullanım aşınması bu kapsamda değildir. Altı ayın ardından ayıbın teslim anında var olduğunu ispat yükü tüketiciye döner; bu aşamada teknik bilirkişi incelemesi belirleyici olur.

Tüketicinin sözleşmenin kurulduğu tarihte ayıptan haberdar olduğu veya haberdar olmasının kendisinden beklendiği hâllerde sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz. Bu nedenle ayıplı olarak satışa sunulan malın üzerine ya da ambalajına, tüketicinin kolaylıkla okuyabileceği şekilde ayıba ilişkin açıklayıcı bilgi içeren bir etiket konulması; bu etiketin tüketiciye verilmesi veya açıklamanın fatura, fiş ya da satış belgesi üzerinde açıkça gösterilmesi zorunludur. Bu yükümlülük yerine getirilmemişse satıcının "ayıp zaten biliniyordu" savunması dinlenmez.

Zamanaşımı Süreleri

TKHK m. 12'ye göre kanunlarda veya sözleşmede daha uzun bir süre öngörülmedikçe ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda bu süre teslimden itibaren beş yıldır. İkinci el satışlarda sorumluluk bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan az olamaz. Ayıp ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri hiç uygulanmaz.

Sürenin başlangıcı teslim tarihidir; fatura ya da sözleşme tarihi değil. Bu ayrım, teslimin gecikmeli yapıldığı işlerde davanın kaderini değiştirebildiğinden teslim tutanağı, sevk irsaliyesi veya tescil belgesinin dosyaya konulması gerekir.

Sonuç

Ayıplı mal uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen çoğu zaman ayıbın kendisi değil, hangi seçimlik hakkın hangi anda ve nasıl kullanıldığıdır. Bir hak kullanıldıktan sonra kural olarak bağlayıcı hâle gelir; bu kuralın istisnası yalnızca garanti süresi içinde arızanın tekrarlaması, azami tamir süresinin aşılması veya tamirin imkânsız olduğunun anlaşılmasıyla devreye girer. Elinizdeki belgelerle doğru seçimlik hakkı zamanında belirlemek, dosyanın kaderini büyük ölçüde tayin eder.

Kaynakça

• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun — m. 8, 10, 11, 12, 56, 58
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
• Garanti Belgesi Yönetmeliği
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/1086, K. 2016/542, 20.04.2016
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/114, K. 2015/2023, 30.09.2015
• Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E. 2016/21397, K. 2017/3640, 23.03.2017