Ceza Davalarında Müdafi (Savunma Avukatı) Tutmak Zorunlu mudur?

Ceza yargılamasında müdafi tutmak, kural olarak şüpheli veya sanığın kendi tercihine bağlıdır; ancak Ceza Muhakemesi Kanunu belirli hallerde müdafi bulundurmayı zorunlu kılar ve bu hallerde kişi istemese bile baro tarafından bir avukat görevlendirilir. Zorunlu müdafilik söz konusuyken müdafi olmaksızın alınan ifadeler ise, sonradan doğrulanmadıkça mahkûmiyet kararına dayanak yapılamaz. Bu ayrımı bilmek, hem soruşturma aşamasında hem de yargılamada kişinin savunma hakkının fiilen kullanılabilmesi açısından belirleyicidir.

Müdafi Tutmak Ne Zaman İsteğe, Ne Zaman Zorunluluk Halidir?

CMK m.150, konuyu iki ayrı eksende düzenler. Birinci hal, isteğe bağlı müdafiliktir: şüpheli veya sanığa kendisine bir avukat seçmesi hatırlatılır, ekonomik ya da başka bir nedenle avukat tutamayacağını beyan ederse, talebi üzerine baro tarafından bir müdafi görevlendirilir. Burada belirleyici olan kişinin talebidir; istemezse avukatsız da ifade verebilir, savunmasını kendisi yürütebilir.

İkinci hal ise zorunlu müdafiliktir ve burada kişinin isteği aranmaz. Kanun iki grup durumu ayrı ayrı saymıştır:

• Kişisel durumdan kaynaklanan zorunluluk: Şüpheli veya sanık çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse ya da sağır ve dilsizse, müdafisi yoksa istemi olsun olmasın bir avukat görevlendirilir.
• Suçun ağırlığından kaynaklanan zorunluluk: Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda da aynı kural işler; yani üst sınır değil, kanunda öngörülen alt sınır beş yılı aşıyorsa müdafi zorunludur. Bu durumda kişi "avukat istemiyorum" dese dahi soruşturma ve kovuşturma makamları bir müdafi görevlendirmek zorundadır.

Pratikte bu ikinci grup, ağırlaşmış yaralama, cinsel saldırı, uyuşturucu ticareti, nitelikli dolandırıcılık gibi cezası ağır birçok suçu kapsar. Böyle bir dosyada ifadesi alınacak kişinin yanında avukat bulunmaması, işlemin usulüne uygun yapılmadığı anlamına gelir.

Zorunlu Müdafi Nasıl Görevlendirilir, Ücretini Kim Öder?

Zorunlu müdafilik hallerinde soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı veya kolluk, ilgili baroya bildirimde bulunur; baro CMK kapsamında görevli avukatlarından birini o dosyaya atar. Görevlendirilen avukatın ücreti, yargılama sonuçlanana kadar Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; kişi mahkûm olursa bu ücret yargılama gideri olarak sonradan kendisinden tahsil edilebilir, beraat halinde böyle bir yükümlülük doğmaz.

Zorunlu müdafilik, kişinin kendi seçtiği avukatı tutmasına engel değildir. Baro tarafından atanan müdafi, kişi dilerse süreç içinde kendi seçtiği bir avukatla değiştirilebilir; zorunlu müdafilik sadece bir asgari güvence sunar, tercih hakkını ortadan kaldırmaz.

Müdafisiz Alınan İfadenin Hukuki Değeri Nedir?

CMK m.148/4 açık bir kural koyar: müdafi hazır bulunmaksızın kolluk tarafından alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli ya da sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu hüküm, sadece zorunlu müdafilik hallerinde değil, kişinin müdafisiz ifade verdiği tüm durumlarda geçerlidir.

Uygulamada bu kural sıkı biçimde uygulanmaktadır: sanığın kolluk aşamasında avukatsız verdiği ifadeyi kovuşturmada kabul etmediği, doğrulamadığı durumlarda, bu ifadenin -tek başına- mahkûmiyete dayanak yapılamayacağı, dosyada başka delil bulunmaması halinde beraat kararı verilmesi gerektiği kabul edilir. Bir başka deyişle, müdafisiz alınmış bir ifade "yok hükmünde" sayılmaz ama kovuşturmada teyit edilmediği sürece tek başına mahkûmiyet delili olamaz.

Bu kuralın arkasındaki mantık basittir: ifade alma sürecinde baskı, yanlış anlama veya usul hatası riskini azaltan tek güvence, o anda hukuki bilgiye sahip bir kişinin -avukatın- orada bulunmasıdır.

Müdafi Bulundurmadan Verilen İfadenin Sonuçları Neler Olabilir?

Zorunlu müdafilik ihlal edilerek, yani kanunun avukat görevlendirilmesini emrettiği bir durumda avukatsız işlem yapılırsa, bu durum ciddi bir usul eksikliği oluşturur. Bu eksiklik istinaf ve temyiz aşamalarında bozma nedeni olarak ileri sürülebilir; hatta bazı hallerde ilk derece mahkemesi kararı bu gerekçeyle bozulup dosya yeniden görülmek üzere gönderilebilir.

İsteğe bağlı müdafilik söz konusu olan, yani kişinin kendi rızasıyla avukatsız ifade verdiği hallerde ise durum biraz farklıdır — burada bir hak ihlalinden değil, kişinin kendi tercihinden söz edilir. Ancak bu tercihin gerçekten özgür iradeyle yapıldığından emin olunması, kollukça açıkça hatırlatılmış olması gerekir; aksi halde burada da usule aykırılık iddiası gündeme gelebilir.

Mağdur ve Şikayetçi Açısından Durum Farklı mı?

Buraya kadar anlatılanlar, şüpheli veya sanığın savunmasını üstlenen müdafiyle ilgilidir. Suçtan zarar gören, yani mağdur veya şikayetçi tarafında ise kanun "müdafi" değil "vekil" kavramını kullanır; ancak mantık benzerdir. CMK m.234 uyarınca, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçları ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, vekili bulunmayan mağdur baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur reşit değilse, sağır-dilsizse ya da kendini ifade edemeyecek derecede malulse ve vekili yoksa, istemi aranmaksızın kendisine bir vekil görevlendirilir — tıpkı sanık tarafındaki zorunlu müdafilikte olduğu gibi.

Sonuç

Bir ceza soruşturmasıyla karşılaşan kişinin ilk yapması gereken, kendi durumunun zorunlu müdafilik kapsamına girip girmediğini netleştirmektir. Girmiyorsa dahi, sırf ekonomik kaygıyla avukatsız ifade vermek yerine baro yardımından yararlanmak genellikle daha güvenli bir yoldur; çünkü ifade alma anındaki bir usul hatası, sonraki aşamalarda telafisi zor sonuçlar doğurabilir. Zorunlu müdafilik hallerinin doğru tespiti ve müdafisiz alınan ifadelerin hukuki değerinin bilinmesi, hem şüpheli/sanık hem de mağdur açısından savunma hakkının fiilen kullanılabilmesinin güvencesidir.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 148, 150, 234