Özel Güvenlik Çalışma İzni HAGB Nedeniyle Reddedilir mi? Kimlik İptali ve İptal Davası

Özel güvenlik sektöründe çalışmak, valilikçe verilen bir çalışma izni ve buna bağlı kimlik kartı ile mümkündür. Bu izin, 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun'da sayılan şartların taşınmasına ve olumlu bir güvenlik soruşturmasına bağlıdır. Uygulamada sıkça karşılaşılan sorun şudur: Aday ya da hâlihazırda çalışmakta olan görevli, yıllar önce sonuçlanmış ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasıyla (HAGB) neticelenmiş bir dosya nedeniyle valilik tarafından reddedilir ya da kimliği iptal edilir.

Bu makalede, 5188 sayılı Kanun'un güncel metni, konuyla ilgili Anayasa Mahkemesi ve Danıştay içtihadı ile izlenmesi gereken hukuki yol ele alınmaktadır.

1. Çalışma izni ve kimlik kartının hukuki dayanağı

5188 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca özel güvenlik görevlisi olarak istihdam edilecekler hakkında valilikçe güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması yapılır. Soruşturma sonucu olumlu olanlara, temel eğitimi başarıyla tamamlamış olmaları şartıyla valilikçe çalışma izni verilir. Bu izne bağlı olarak düzenlenen kimlik kartı, kişinin fiilen görev yapabilmesinin ön koşuludur; kimlik kartı olmadan Kanun'un 7. maddesinde sayılan yetkiler kullanılamaz.

Kanunun 11. maddesinin dördüncü fıkrası açıktır: "Yönetici veya özel güvenlik görevlisi olabilme şartlarını taşımadığı veya bu şartlardan herhangi birini sonradan kaybettiği tespit edilenlerin kimliği iptal edilir." Dolayısıyla ret ve iptal işlemleri aynı hukuki temele, yani Kanun'un 10. maddesinde sayılan şartlara dayanır.

2. 10. madde: Aranan şartlar ve 2024 değişikliği

5188 sayılı Kanun'un 10. maddesinin (d) bendi, konunun kalbini oluşturur ve 21 Kasım 2024 tarihli ve 7533 sayılı Kanun'la değişikliğe uğramıştır. Güncel metin üç ayrı alt bent içermektedir:

(d)(1) — Kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına mahkûm olmamak.

Bu bent, açıklanmış ve kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünü şart koşar. HAGB kararında ise —tanımı gereği— hüküm açıklanmamıştır. Dolayısıyla bu bent, HAGB kararı bulunanlar bakımından tek başına uygulanamaz.

(d)(2) — Affa uğramış olsa bile; Devletin güvenliğine, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine, özel hayata ve hayatın gizli alanına ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde suçları, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, kaçakçılık ve fuhuş suçlarından mahkûm olmamak veya bu suçlardan hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmemiş olmak.

Bu, kanun koyucunun kasıtlı tercihidir: yalnızca burada sayılan katalog suçlar bakımından HAGB kararı da mahkûmiyet gibi engel sayılmıştır. 2024 değişikliği öncesinde bu kural tüm suçlar için genel bir HAGB yasağı şeklindeydi; değişiklikle birlikte HAGB engeli yalnızca sayılan katalog suçlarla sınırlandırılmıştır.

(d)(3) — Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine, özel hayata ve hayatın gizli alanına, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde suçlarından dolayı hakkında devam etmekte olan bir kovuşturma bulunmamak.

(h) — (KHK-680 ile eklenmiştir) Güvenlik soruşturması olumlu olmak.

Bu düzenlemenin pratik sonucu nedir?

Kasten yaralama, hakaret, tehdit gibi (d)(2) bendinde sayılmayan bir suçtan dolayı verilmiş bir HAGB kararı, kanunun lafzı gereği tek başına çalışma izni reddi veya kimlik iptali sebebi değildir. Bu suçlar bakımından ancak fiilen mahkûmiyet (ve üstelik bir yıl veya daha fazla hapis cezası) engel teşkil eder.

Buna karşılık idareler, uygulamada genellikle (h) bendindeki "güvenlik soruşturması olumlu olmak" ifadesine dayanarak, listede yer almayan suçlardaki HAGB kararlarını da olumsuzluk gerekçesi yapabilmektedir. İşte davanın hukuki mücadele alanı burasıdır.

3. Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkin müdahaleleri

Bu alanda iki önemli AYM kararı bulunmaktadır:

AYM, 21/4/2022 tarihli ve E.2021/42, K.2022/45 sayılı kararıyla, (h) bendinde yer alan "güvenlik soruşturması olumlu olmak" şartını, mülga 4045 sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması yönünden iptal etmiştir. Bu, geçmişte 4045 sayılı Kanun döneminde yürütülmüş soruşturmaların bugün dayanak yapılamayacağı anlamına gelir.

AYM, 24/9/2024 tarihli ve E.2024/65, K.2024/163 sayılı kararıyla, 11. maddenin dördüncü fıkrasında yer alan "bu şartlardan herhangi birini sonradan kaybettiği" ibaresini, 10. maddenin (d)(3) bendi (devam eden kovuşturma) yönünden iptal etmiştir. Karar, iptal hükmünün Resmî Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine hükmetmiştir. Bu karar, sonradan başlayan bir kovuşturmanın otomatik olarak kimlik iptaline yol açmasının ölçüsüz olduğuna işaret etmektedir.

4. HAGB kararlarına ilişkin Danıştay içtihadı

Danıştay'ın yerleşik yaklaşımı, HAGB kararının mahkûmiyet hükmü niteliği taşımadığı ve bu nedenle tek başına olumsuzluk gerekçesi yapılamayacağı yönündedir. Bu ilkeyi somutlaştıran bir karar örneği şudur:

Sözleşmeli er adayı olarak eğitim gören bir kişinin ön sözleşmesi, güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlandığından bahisle feshedilmiştir. Ret gerekçesi olarak, adayın basit yaralama suçundan 4.500 TL adli para cezasıyla cezalandırılmasına ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş olması gösterilmiştir. Danıştay 12. Dairesi, cezalandırılan fiilin niteliği dikkate alındığında bu hususun güvenlik soruşturmasının olumsuz değerlendirilmesini gerektirir mahiyette olmadığını ve ayrıca soruşturmaya konu suçun ilgili kanundaki katalog suçlar arasında yer almadığını tespit ederek, işlemi hukuka aykırı bulmuştur (Danıştay 12. D., E. 2023/2345, K. 2023/6976, T. 21.12.2023).

Bu karar farklı bir kanuna (6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanunu) dayansa da, kurduğu ilke — bir suçun kanunda sayılan katalog suçlar arasında yer almaması halinde bu suçtan verilen HAGB kararının tek başına güvenlik soruşturmasını olumsuz kılamayacağı — 5188 sayılı Kanun'un 10. maddesinin (d)(2) bendinde sayılan katalog suçlar dışında kalan fiillere dayalı HAGB kararları bakımından özel güvenlik görevlileri için de aynı şekilde uygulanabilir niteliktedir. Bu yaklaşım, güvenlik soruşturmasına dayalı ret ve iptal işlemlerinde istikrarlı biçimde uygulanmaktadır: basit bir kasten yaralama fiili ile güvenlik görevi arasında somut bir uyumsuzluk kurulmadıkça, salt HAGB kaydı yeterli sebep sayılmamaktadır.

İstihbari bilgiye dayalı değerlendirmeler bakımından da yerleşik idari yargı içtihadı, teyit edilmemiş istihbari notların tek başına delil değeri taşımayacağını vurgulamaktadır.

5. Ret veya iptal işlemine karşı izlenecek yol

Adım 1 — Belge toplama

Adım 2 — İdari başvuru (opsiyonel)

Ret gerekçesi açık değilse, İl Özel Güvenlik Komisyonuna yeniden değerlendirme talebiyle başvuru yapılabilir. Gerekçe açıksa doğrudan dava yoluna gidilmesi zaman kazandırır.

Adım 3 — İptal davası

• Görevli mahkeme: İdare Mahkemesi
• Yetkili mahkeme: İşlemi tesis eden valiliğin bulunduğu yer
• Husumet: İlgili Valilik
• Süre: Tebliğ veya öğrenmeden itibaren 60 gün — hak düşürücü
• Talep: Yürütmenin durdurulması istemli iptal davası; ara kararla değerlendirmeye esas tüm bilgi ve belgelerin celbi

Dilekçenin argüman iskeleti:

1. HAGB kararı mahkûmiyet hükmü değildir; (d)(1) bendi tatbik edilemez.
2. Fiil, (d)(2) bendinde sayılan katalog suçlar arasında değilse, HAGB kararı kanunun lafzı gereği tek başına engel oluşturmaz.
3. İdare, kaydın somut biçimde değerlendirildiğini ve görevle illiyetini ortaya koyamamıştır.
4. Ölçülülük ilkesi: fiilin üzerinden geçen süre, denetim süresinin kazasız tamamlanmış olması.
5. Masumiyet karinesi (AY m. 38/4) ve çalışma hakkı (AY m. 48-49).

Adım 4 — Kanun yolları ve tamamlayıcı hamleler

İdare Mahkemesi kararına karşı 30 gün içinde istinaf, ardından koşulları varsa temyiz yolu açıktır. Yargı yolları tükendiğinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru mümkündür. Düşme kararı elde edildikten sonra yeniden başvuru yapılması ve süreç boyunca işverenle koordinasyon önerilir.

Sonuç

5188 sayılı Kanun'un 2024 değişikliği, HAGB kararlarının özel güvenlik çalışma izni üzerindeki etkisini önemli ölçüde sınırlandırmış ve bu etkiyi belirli katalog suçlarla sınırlı tutmuştur. Buna rağmen idarelerin genel güvenlik soruşturması yetkisine dayanarak katalog dışı suçlarda da olumsuz karar verdiği görülmektedir. Bu tür işlemler, Danıştay'ın yerleşik illiyet bağı ve ölçülülük denetimi karşısında büyük ölçüde iptal edilmeye elverişlidir.

Kaynakça

• 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun (m. 7, 10, 11)
• 7533 sayılı Kanun (5188 sayılı Kanun'un 10. maddesinde 21.11.2024 tarihli değişiklik)
• 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanunu
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (m. 231)
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu
• Anayasa Mahkemesi, E.2021/42, K.2022/45, T. 21.4.2022
• Anayasa Mahkemesi, E.2024/65, K.2024/163, T. 24.9.2024 (RG 21.11.2024)
• Danıştay 12. Dairesi, E.2023/2345, K.2023/6976, T. 21.12.2023