Eşe Yapılan Mirastan Mal Kaçırma İddiası Nasıl İspatlanır?

Eşe yapılan bir taşınmaz devrinde muris muvazaası, tek bir belgeyle değil, objektif olguların bir bütün olarak ortaya konmasıyla ispatlanır. İspat yükü tamamen davacı mirasçıdadır (TMK m. 6, HMK m. 190/1). Aşağıda bu ölçütlerin dosyada nasıl somutlaştırılacağı ve hangi delilin nereden isteneceği ele alınmaktadır. Davanın açılışı, süresi ve yetkili mahkemeye ilişkin usul çerçevesi için muris muvazaası davasının nasıl açıldığına ilişkin yazıya bakılabilir.

Yargıtay Hangi Ölçütlere Bakar?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 05.07.2023 tarihli ve 2022/90 Esas, 2023/710 Karar sayılı kararında sayılan olgular şunlardır:

• Ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri, toplumsal eğilimler
• Olayların olağan akışı
• Mirasbırakanın sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul bir nedeninin bulunup bulunmadığı
• Davalı yanın alım gücünün olup olmadığı
• Satış bedeli ile sözleşme tarihindeki gerçek değer arasındaki fark
• Taraflar ile mirasbırakan arasındaki beşeri ilişki

Aynı kararda bu olgular "fiili karineler" olarak nitelendirilir: tarafların iddialarının doğruluğu ya da bir delilin güvenilirliği hakkında hâkimin kanaat edinmesine yarayan, yaşam tecrübesinin ortaya koyduğu değer hükümleri. Fiili karineler ispat yükünü ortadan kaldırmaz; ama diğer delillerin değerlendirilmesinde ağırlık taşır. Bu nedenle dilekçede her ölçütü ayrı başlık altında somutlaştırmak, hâkime hazır bir değerlendirme şeması sunmak anlamına gelir.

Devir İçin İleri Sürülen Sebep Gerçekten Var mı?

Davalı taraf çoğu dosyada bir sebep ileri sürer: "murisin borcu vardı", "evin yapımına katkı sağladım", "eşimin masraflarını karşılamak istedi". Bu savunmanın çürütülmesi muvazaa ispatının çekirdeğidir.

Anılan HGK kararında, mirasbırakanın borcunu ödemek için satmak zorunda kaldığı savunması; murisin ve eşinin ekonomik durumunun yerinde olması, devir tarihinde başka taşınmaz hisselerinin de bulunması ve ekonomik durumunda devirden sonra herhangi bir artış görülmemesi karşısında hayatın olağan akışına aykırı bulunmuştur. Buradan çıkan pratik yöntem şudur: mirasbırakanın devir tarihindeki gelir ve borç tablosunu belgeyle kurmak. SGK'dan emekli aylığı dökümü, icra dairelerinden takip kaydı sorgusu, vergi dairesinden mükellefiyet kaydı, tapu müdürlüğünden mirasbırakan adına kayıtlı tüm taşınmazların listesi — bunlar müzekkere ile getirtilebilen ve savunmayı doğrudan hedefleyen belgelerdir.

Devralanın "katkı sağladım" savunmasına karşı da net bir yaklaşım vardır: katkı iddiası ayrı bir davada ileri sürülebilir ve satış işleminin gerçek olduğu sonucunu doğurmaz.

Aşırı Oransızlık: Rayiç Değer ile Satış Bedeli Farkı

Resmî senette gösterilen bedelin düşüklüğü, muvazaa dosyalarının en görünür delilidir. Yukarıda anılan HGK kararında taşınmazın devir tarihindeki bilirkişi değeri 197.044 TL iken tapudaki satış bedeli 60.000 TL olarak gösterilmiş, aradaki fark "fahiş" sayılmıştır. Ancak dikkat edilmelidir: emlak vergi değeri ile karşılaştırma yapmak yeterli görülmez, mahkeme devir tarihi itibarıyla rayiç değer tespiti ister. Bunun yolu keşif ve bilirkişi incelemesidir; dilekçede keşif talebini açıkça yazmak ve gider avansını buna göre hesaplamak gerekir.

Öte yandan tek başına değer farkının yeterli olmadığı da bilinmelidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 14.11.2019 tarihli ve 2019/479 Esas, 2019/1178 Karar sayılı kararında, soyut tanık beyanlarının ve salt değerler arasındaki farkın muvazaanın kanıtı için yeterli bulunmadığı belirtilmiştir. Değer farkı, diğer olgularla birlikte anlam kazanır.

Eşin Ödeme Gücü ve Para Akışının Banka Kayıtlarıyla İzlenmesi

Devralan eşin bedeli gerçekten ödeyip ödemediği, uygulamada dosyayı çeviren asıl konudur. Bunu belgeye dönüştürmek için HMK m. 221 vd. hükümlerinden yararlanılır: mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin ispat için zorunlu olduğuna karar verirse ibrazını emreder. Pratikte talep edilecekler:

• Devir tarihinden birkaç ay öncesini ve sonrasını kapsayacak şekilde hem mirasbırakanın hem davalının tüm banka hesap hareketleri (tek bir bankayla sınırlı kalınmamalı, Türkiye Bankalar Birliği üzerinden hesap sorgusu istenmelidir)
• Davalının SGK hizmet dökümü ve gelir kayıtları, varsa vergi beyannameleri
• Devir tarihine yakın tarihli kredi kullanımı, araç veya taşınmaz satışı gibi bir kaynak iddiası varsa buna ilişkin kayıtlar
• Tapu müdürlüğünden devre ilişkin akit tablosu ve dayanak belgelerin tamamı

Kaynak iddiasının kayıtla çürütülmesi çok etkilidir; bir savunmanın kayıtla yalanlanması, çok sayıda tanık beyanından daha ağır basar.

Devirden Sonraki Fiili Durum: Kullanım ve Kira Geliri

Mirasbırakanın devirden sonra taşınmazda oturmaya devam etmesi, kirasını kendisi tahsil etmesi, aboneliklerin ve emlak vergisi mükellefiyetinin onun üzerinde kalması güçlü bir muvazaa göstergesidir. Bunun için elektrik, su, doğalgaz aboneliklerinin dönemsel kayıtları, belediyeden emlak vergisi beyan ve tahakkuk kayıtları, kiracı varsa kira sözleşmesi ile ödeme dekontları istenmelidir.

Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesindeki Özel Durum

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi ivazlı bir sözleşme olduğundan burada ispat çıtası daha yüksektir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 07.10.2021 tarihli ve 2018/533 Esas, 2021/1189 Karar sayılı kararında, mahkemenin bakacağı olguların; sözleşme tarihinde mirasbırakanın yaşı, sağlık durumu, aile koşulları ve ilişkileri, elindeki malvarlığının miktarı, devredilen malın tüm malvarlığına oranı ve bunun makul karşılanabilecek bir sınırda kalıp kalmadığı olduğu vurgulanmıştır. İspat stratejisi burada tersine döner: bakımın fiilen sağlanmadığını göstermek gerekir. Hastane kayıtları, mirasbırakanın kimin adresinde ikamet ettiğine dair adres geçmişi, bakımı fiilen üstlenen kişinin tanıkları, huzurevi veya evde bakım hizmeti kayıtları bu noktada önem taşır.

Delil Listesi Hazırlarken Yapılan Tipik Hatalar

• Yalnız tapu kaydı örneği istemek; akit tablosunu ve dayanak belgeleri talep etmemek
• Banka kayıtlarını tek bankayla ve dar bir tarih aralığıyla sınırlamak
• Keşif ve bilirkişi talebini yazmayıp değer farkını sadece emlak vergisi değeri üzerinden ileri sürmek
• Tanık listesini kanaat aktaran yakınlarla doldurup kiracı, komşu, muhtar gibi olayın içindeki kişileri atlamak
• Terditli tenkis talebini dilekçeye koymamak
• Davalının savunmasında ileri sürdüğü kaynak iddiasını (araç satışı, kredi, altın bozdurma) kayıtla sorgulatmamak

Sonuç

Eşe yapılan bir devrin mal kaçırma amacı taşıyıp taşımadığı, tek bir delille değil; devir sebebinin gerçekliği, rayiç değer farkı, ödeme gücü ve para akışı, devirden sonraki fiili kullanım ile tanık beyanlarının bir bütün olarak değerlendirilmesiyle ortaya çıkar. Dava dilekçesinden önce bu delillerin sistemli biçimde toplanması, dosyanın sonucunu büyük ölçüde belirler.

Kaynakça

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 6 — İspat yükü
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190, m. 221 — İspat yükü, belge ibrazı
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 05.07.2023 tarihli, E. 2022/90, K. 2023/710
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 14.11.2019 tarihli, E. 2019/479, K. 2019/1178
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 07.10.2021 tarihli, E. 2018/533, K. 2021/1189