Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Davasında Kusur Nasıl İspatlanır?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle açılan boşanma davasında kusur, kural olarak tanık beyanı ile ispatlanır; tanığın olayı bizzat gördüğüne ya da duyduğuna dayanan somut anlatımı esastır. Türk Medeni Kanunu'nun 184. maddesi bu davalara özgü üç ayrı ispat kuralı getirir: hâkim tarafların ikrarıyla bağlı değildir, taraflara yemin öneremez ve delilleri serbestçe takdir eder. Buna karşılık Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 189/2. maddesi gereği hukuka aykırı elde edilen deliller — karşı tarafın rızası olmadan yapılan ses kayıtları, telefonundan alınan mesaj görüntüleri gibi — hiçbir vakıanın ispatında kullanılamaz.

Kusur Neden Bu Kadar Belirleyici?

TMK m. 166/1'e göre boşanma kararı verilebilmesi için evlilik birliğinin "ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede" temelinden sarsılmış olması gerekir. Kusur belirlemesi yalnızca boşanma kararını değil, ona bağlanan mali sonuçları da doğrudan etkiler: maddi ve manevi tazminat için (TMK m. 174) kusursuz ya da daha az kusurlu olmak gerekir; eşit kusur hâlinde tazminata hükmedilmez. Yoksulluk nafakası (TMK m. 175) için, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla nafaka isteyebilir. Davacının kusuru daha ağırsa davalının açılan davaya itiraz hakkı doğar (TMK m. 166/2).

Davacının Daha Ağır Kusurlu Olması ve İtirazın Sınırı

TMK m. 166/2 ilginç bir denge kurar. Davacı eş daha ağır kusurluysa davalı, davaya itiraz ederek boşanmayı engelleyebilir. Ancak aynı fıkra bu itirazı sınırsız bırakmaz: itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa hâkim yine de boşanmaya karar verebilir.

Kusur Aranmayan Hâl: Fiili Ayrılık

TMK m. 166/4, 14/11/2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanun'un 13. maddesiyle değiştirildi ve süre kısaldı. Yürürlükteki metne göre, boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bir davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu fıkraya dayanan davada kusur ispatı aranmaz; kusur ortadan kalkmaz, tazminat ve nafaka taleplerinde yeniden karşımıza çıkar.

Delil Rejimi: Neyi, Nasıl İspatlarsınız?

Tanık — merkezî delil

Ağırlıklı olarak tanıkla yürüyen bir yargılamadır. Kritik nokta şudur: tanık, anlattığı olayı görgüye dayalı olarak bilmelidir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, eşyaların ve paraların habersiz götürülmesi iddiasında tanığın görgüye dayalı bilgisi bulunmadığını, yalnızca kanaatini mahkemeye aktardığını tespit ederek "usulüne uygun ispatlanmayan vakıa nedeniyle kadına kusur yüklenemez" demiştir (2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2092, K. 2022/3807, 19.04.2022). Aynı yaklaşım fiziksel şiddet iddiası için de geçerlidir (2. Hukuk Dairesi, E. 2022/7483, K. 2023/5410, 14.11.2023).

Tanık listesi bakımından HMK m. 240 katıdır: tanık gösteren taraf, hangi vakıa için dinletmek istediğini ve tanıkların ad-soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar. Listede yer almayan kişiler dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.

Ses kaydı, mesaj, e-posta

HMK m. 189/2 açıktır: hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, eşin haberi ve rızası olmaksızın alınan ses kaydının hukuka aykırı delil niteliğinde olduğunu ve kusur belirlemesinde hükme esas alınamayacağını istikrarlı biçimde kabul etmektedir (2. Hukuk Dairesi, E. 2021/4868, K. 2021/6037, 14.09.2021; E. 2016/20574, K. 2018/9685, 20.09.2018).

Dosyada başka delil yoksa dava reddedilir. Bir kararda erkeğin sadakat yükümlülüğü ihlaline ilişkin delilleri süresinde ibraz etmemesi ve dayandığı ses kaydının hukuka aykırı sayılması nedeniyle iddialarını ispat edemediği kabul edilerek davası reddedilmiştir (2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9579, K. 2024/6220, 23.09.2024). Buna karşılık aynı vakıa tanık beyanıyla ayrıca ispat edilebiliyorsa, hukuka aykırı delil dışlanır ama sonuç değişmez (2. Hukuk Dairesi, E. 2022/10023, K. 2023/547, 09.02.2023).

Mesaj ekran görüntülerinde ayrıca kime ait olduğu sorunu vardır. Profil fotoğrafı bulunmayan bir hesaptan gelen mesajların davacı kadın tarafından gönderildiği varsayımıyla kusur yüklenmesi bozma sebebi yapılmıştır (2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9225, K. 2024/7184, 10.10.2024).

İkrar ve yemin

TMK m. 184'ün 2 ve 3 numaralı bentleri gereği hâkim taraflara yemin öneremez ve tarafların bu konudaki her türlü ikrarı hâkimi bağlamaz. Davalının cevap dilekçesinde bir vakıayı kabul etmesi, tek başına o vakıayı ispatlanmış saymaz; hâkim yine de olguların varlığına vicdanen kanaat getirmek zorundadır. Anlaşmalı boşanmaya ilişkin m. 166/3 hâli bunun tek istisnasıdır.

Yargıtay'ın Kabul Ettiği Kusurlu Davranış Örnekleri

Hukuk Dairesi kararlarında somutlaşan başlıklar: güven sarsıcı davranış (başka biriyle mesajlaşma, buluşma, gönül ilişkisi kurma — zina düzeyine ulaşmasa da m. 166 kapsamında kusurdur), sadakat yükümlülüğü ihlali ve eş ile çocuklarla ilgilenmeme (2. Hukuk Dairesi, E. 2024/1124, K. 2024/8218, 04.11.2024), ekonomik şiddet, bağımsız konut sağlamama, ailesine karşı saldırgan tutum, fiziksel şiddet, hakaret ve tehdit. Bu vakıaların dava dilekçesinde tarih ve yer belirtilerek somutlaştırılması gerekir; soyut anlatım, tanık dinletilecek vakıayı belirlemediği için tahkikatta boşluk yaratır.

Af ve Hoşgörü: Kusuru Silen Kural

Bir eş, diğerinin kusurlu davranışını affetmiş ya da en azından hoşgörüyle karşılamışsa, o davranış artık kusur olarak ileri sürülemez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bunu net bir kural hâline getirmiştir: affedilen veya hoşgörü ile karşılanan davranışlar kusur olarak yüklenemez (2. Hukuk Dairesi, E. 2021/9229, K. 2022/1501, 17.02.2022).

Af, açık bir beyanla olabileceği gibi davranıştan da çıkarılır. Aynı içtihatta, dava tarihinden sonra meydana gelen olayların da mevcut davada kusur olarak değerlendirilemeyeceği, ancak yeni bir davanın konusunu oluşturabileceği vurgulanmıştır (2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9649, K. 2024/6398, 25.09.2024).

Sonuç

Kusur ispatı, dava dilekçesindeki vakıa sıralamasından tanık listesinin hangi aşamada verildiğine kadar baştan kurgulanması gereken bir bütündür. Hukuka aykırı delillerin dışlanacağını bilmek, tanık beyanının görgüye dayalı olması gerektiğini gözetmek ve af-hoşgörü kuralının etkisini doğru değerlendirmek, dava sonucunu doğrudan etkiler.

Kaynakça

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 166, 174, 175, 184
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m. 189, 240
• 7532 sayılı Kanun, 14.11.2024 — m. 13 (TMK m. 166/4 değişikliği)
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2092, K. 2022/3807, 19.04.2022
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/7483, K. 2023/5410, 14.11.2023
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/4868, K. 2021/6037, 14.09.2021
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/20574, K. 2018/9685, 20.09.2018
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9579, K. 2024/6220, 23.09.2024
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/10023, K. 2023/547, 09.02.2023
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9225, K. 2024/7184, 10.10.2024
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/1124, K. 2024/8218, 04.11.2024
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/9229, K. 2022/1501, 17.02.2022
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9649, K. 2024/6398, 25.09.2024