Boşanmadan Sonra Soyadı Değişikliği Nasıl Yapılır?

Boşanan kadın, ayrı bir dava açmasına gerek olmaksızın evlenmeden önceki soyadını kendiliğinden yeniden alır. Türk Medeni Kanunu'nun 173. maddesi bunu doğrudan hükme bağlar; boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte nüfus müdürlüğü kaydı re'sen günceller. Kadın boşandığı kocasının soyadını kullanmaya devam etmek istiyorsa, bunda menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlaması ve hâkimden izin alması gerekir (TMK m. 173/2).

TMK m. 187 İptal Edildi: Bugünkü Durum

Anayasa Mahkemesi 22/2/2023 tarihli ve E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla TMK m. 187'nin, kadının evlenmekle kocasının soyadını almasını öngören birinci cümlesini Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine aykırı bularak iptal etmiştir. İkinci cümle de uygulanma imkânı kalmadığından birlikte iptal edilmiştir. Karar Resmî Gazete'de 28/4/2023 tarih ve 32174 sayıyla yayımlanmış, iptal hükmünün yayımdan başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verilmiştir.

Anayasa Mahkemesi kararın gerekçesinde, evlenmeden önceki soyadını evlendikten sonra da kullanma bakımından kadın ile erkeğin karşılaştırmaya elverişli biçimde benzer durumda olduklarını, erkeğin soyadını tek başına kullanabildiği hâlde kadına aynı imkânın tanınmamasının cinsiyet temelli farklı muamele oluşturduğunu belirtmiştir. Karar, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 30/9/2015 tarihli, E. 2014/889, K. 2015/2011 sayılı kararına da atıf yapmaktadır.

Boşanma sonrası bakımından pratik sonuç şudur: TMK m. 173 iptal edilmedi, yürürlüktedir. Evlilik sırasında kocanın soyadını hiç almamış bir kadın için "boşanınca eski soyadına dönme" sorunu zaten doğmaz. Kocanın soyadını taşımış olanlar için m. 173 rejimi aynen işlemeye devam eder.

Boşanma Kesinleşince Nüfusta Ne Oluyor?

Sıralama şöyledir: karar kesinleşir (istinaf/temyiz süreleri geçer ya da taraflar feragat eder); mahkeme kararı nüfusa bildirir ve boşanma kararı aile kütüğüne tescil edilir; kadının kaydı evlenmeden önceki soyadına döner, ayrı talep gerekmez; kimlik kartı ve pasaport için nüfus müdürlüğü ve il göç/pasaport birimlerine başvurulur.

Kadın evlenmeden önce dul idiyse (yani önceki bir evlilikten gelen soyadını taşıyorsa) bekârlık soyadını taşımasına izin verilmesini hâkimden isteyebilir (TMK m. 173/1, son cümle). Bu kendiliğinden olmaz; talep edilmesi gerekir.

Kocanın Soyadını Kullanmaya Devam Etme İzni

TMK m. 173/2 iki koşul arar: kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunması ve bunun kocaya zarar vermeyecek olması. İkisinin de ispatlanması hâlinde hâkim izin verir. Uygulamada kabul gören menfaat gerekçeleri; kadının mesleğinde, akademik yaşamında ya da ticari faaliyetinde o soyadıyla tanınıyor olması, çocuklarla soyadı birliğinin korunmasında yarar bulunmasıdır.

İzin kalıcı da değildir. TMK m. 173/3 uyarınca koca, koşulların değişmesi hâlinde bu iznin kaldırılmasını isteyebilir. İdari tarafta ise 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun ek 3. maddesi bir kolaylık getirir: boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verilen kadın sonradan evlenmeden önceki soyadını taşımak isterse, yazılı talepte bulunması şartıyla gerekli işlem nüfus müdürlüğünce yapılır.

Çocuğun Soyadı: Ayrı ve Daha Zor Bir Dava

Sık karşılaşılan bir yanılgı, annenin soyadı dönünce çocuğunkinin de döneceği düşüncesidir. Öyle olmaz. TMK m. 321 uyarınca ana ve babası evli olan çocuk ailenin soyadını taşır ve boşanma bu kaydı değiştirmez. Velayetin annede olması da tek başına yetmez.

Anayasa Mahkemesi, Soyadı Kanunu'nun "evliliğin feshi veya boşanma hâllerinde çocuk anasına verilmiş olsa bile babasının seçtiği veya seçeceği adı alır" hükmünü 8/12/2011 tarihli ve E. 2010/119, K. 2011/165 sayılı kararıyla eşitlik ilkesine aykırı bularak iptal etmiştir. Bu iptalden sonra Yargıtay uygulaması, boşanma sonucu velayeti kendisine verilen annenin bekârlık soyadını, çocuğun üstün yararı bulunması hâlinde çocuğa verebileceğini kabul etmiştir. Sınır da aynı içtihatla çizilmiştir: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, annenin ikinci evliliğiyle kazandığı soyadının çocuğa verilmesi talebini reddetmiş; çocuğun ya babasının soyadını alabileceği ya da içtihatla kabul edilen çerçevede velayeti kendisine verilen annenin bekârlık soyadını alabileceği, bunun dışında yasal dayanak bulunmadığı gerekçesiyle kabul kararını bozmuştur (2. Hukuk Dairesi, E. 2020/565, K. 2020/4810, 15.10.2020).

Usul bakımından kritik bir ayrıntı vardır: velayet altındaki çocuğun soyadının değiştirilmesi davası aynı zamanda nüfus kayıtlarının düzeltilmesini gerektirdiğinden, nüfus müdürlüğünün yasal hasım olarak davada yer alması zorunludur. Yargıtay, nüfus müdürlüğü davadan haberdar edilmeden eksik hasımla görülen davanın kararını bozmuştur (2. Hukuk Dairesi, E. 2021/3902, K. 2021/5831, 06.07.2021).

Görevli Mahkeme ve Harç

Ayrımı doğru kurmak gerekir. TMK m. 173 talepleri (kocanın soyadını kullanma izni, iznin kaldırılması, dul kadının bekârlık soyadı izni) aile hukuku kısmında yer alır; 4787 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca aile mahkemesi görevlidir. TMK m. 27 uyarınca haklı sebeple ad-soyad değiştirme ve 5490 sayılı Kanun m. 36 uyarınca nüfus kaydının düzeltilmesi davaları ise kişiler hukuku alanındadır; dava, ilgilinin oturduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde açılır ve nüfus müdürü veya görevlendireceği nüfus memuru huzuruyla görülüp karara bağlanır.

İki yol arasındaki fark amaçtır. TMK m. 173, boşanmanın kendine özgü sonucudur ve "haklı sebep" aranmaz; aranan şey menfaat ve zarar vermeme dengesidir. TMK m. 27 ise soyadını tümüyle başka bir soyadıyla değiştirmek isteyenler içindir ve haklı sebep şarttır. TMK m. 27/2'ye ilişkin güncel bir gelişme de not edilmelidir: ad değişikliğinin Basın İlan Kurumu ilan portalında ilan edilmesini öngören ibare ile fıkranın ikinci cümlesi, Anayasa Mahkemesi'nin 25/12/2025 tarihli ve E. 2025/120, K. 2025/270 sayılı kararıyla iptal edilmiş; iptalin 1/1/2027 tarihinde yürürlüğe gireceği hükme bağlanmıştır. Bu tarihe kadar ilan yükümlülüğü uygulanmaya devam eder.

Değişikliği Diğer Belgelere Yansıtmak

Nüfus kaydı güncellendikten sonra sıra kurum kurum takibe gelir: kimlik kartı ve pasaport için nüfus müdürlüğü randevusu (pasaportta ayrıca başvuru gerekir), ehliyet, tapu kayıtları (taşınmaz maliki iseniz), bankalar, SGK, vergi dairesi, ticaret sicili (özellikle şirket ortağı veya yöneticiyseniz), diploma ve meslek odası kayıtları, icra ve derdest dava dosyalarındaki vekâletname ve kimlik bilgileri. 5490 sayılı Kanun m. 36/1-b uyarınca soyadı değişikliğinde nüfus müdürlüğü, eşin ve ergin olmayan çocukların soyadını da re'sen düzeltir; ancak tapu, banka ve ticaret sicili kayıtlarını takip etmek başvurana düşer.

Sonuç

Soyadına ilişkin talepler küçük görünse de yanlış mahkemede açılan ya da eksik hasımla yürütülen bir dava aylarca zaman kaybettirebilir. TMK m. 173 ile TMK m. 27 arasındaki ayrımı doğru kurmak ve çocuğun soyadı davasında nüfus müdürlüğünü hasım göstermek, sürecin sağlıklı ilerlemesi için belirleyicidir.

Kaynakça

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 27, 173, 187, 321
• 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu — m. 36, ek m. 3
• 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun — m. 4
• Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, 22.02.2023
• Anayasa Mahkemesi, E. 2010/119, K. 2011/165, 08.12.2011
• Anayasa Mahkemesi, E. 2025/120, K. 2025/270, 25.12.2025
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/889, K. 2015/2011, 30.09.2015
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/565, K. 2020/4810, 15.10.2020
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/3902, K. 2021/5831, 06.07.2021