Boşanmada Mal Paylaşımı Nasıl Yapılır? Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi

Türkiye'de 1 Ocak 2002'den sonra evlenen ve başka bir mal rejimi seçmeyen eşler için yasal rejim, edinilmiş mallara katılma rejimidir (TMK m. 202). Boşanmada mal paylaşımı bu rejime göre yapılır: eşlerin evlilik süresince çalışarak veya karşılık vererek edindiği mallar "edinilmiş mal" sayılır ve bu malların artık değerinin yarısı üzerinde her eş hak sahibidir. Kişisel mallar (miras, bağış, evlilik öncesi sahip olunanlar) ise bu paylaşımın dışında kalır. Bir malın hangi gruba gireceği, çoğu davanın asıl tartışma konusudur.

Mal Rejimi Ne Zaman Sona Erer, Hangi Mallar Tasfiyeye Girer?

Mal rejiminin sona erme anı, boşanma kararının kesinleştiği tarih değil, boşanma davasının açıldığı tarihtir (TMK m. 225). Bu ayrım pratikte önemlidir: dava açıldıktan sonra, dava süresince edinilen mallar tasfiyeye girmez.

Tasfiye, mal rejiminin sona erdiği tarihte mevcut olan edinilmiş mallar üzerinden yapılır (TMK m. 235). Değerleme ise o tarihteki değil, tasfiye anına (yani karar tarihine en yakın) sürüm değerleri üzerinden hesaplanır. Bu da enflasyonist dönemlerde büyük fark yaratabilir; beş yıl önce alınan bir dairenin o günkü değeri değil, bugünkü rayiç değeri esas alınır.

İspat yükü konusunda kanun eşe kolaylık sağlar: bir eşin üzerine kayıtlı bütün mallar, aksi ispatlanmadıkça edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). 2002 sonrası edinilen mallarda, katılma alacağı isteyen eşin o malın alımına parasal katkı yaptığını ispatlamasına gerek yoktur; mal kimin üzerine kayıtlıysa kayıtlı olsun, evlilik içinde edinilmişse otomatik olarak paylaşıma girer.

Edinilmiş Mal mı, Kişisel Mal mı?

Bu ayrım davanın kalbidir. Kanun iki listeyi net çizer:

• Edinilmiş mallar (TMK m. 219): Çalışma karşılığı elde edilenler, sosyal güvenlik/sigorta ödemeleri, kişisel malların getirdiği gelirler (örneğin miras kalan bir dairenin kira geliri) ve bunların yerine geçen değerler.
• Kişisel mallar (TMK m. 220): Yalnızca kişisel kullanıma yarayan eşyalar, miras yoluyla veya karşılıksız kazanma (bağış, hibe) yoluyla gelen mal varlığı, manevi tazminat alacakları ve evliliğin/rejimin başlangıcında zaten sahip olunan mal varlığı.

Sık karşılaşılan bir yanılgı, "miras kalan ev benim kişisel malım, hiç paylaşılmaz" düşüncesidir. Dairenin kendisi kişisel mal sayılır, ama o daireden elde edilen kira geliri edinilmiş mal kabul edilir ve tasfiyeye dahil olur.

Katılma Alacağı Nasıl Hesaplanır?

Hesaplama üç aşamalı ilerler. Önce her eşin edinilmiş mallarının toplam değeri belirlenir, bu değerden edinilmiş mallara ilişkin borçlar düşülür. Ardından varsa TMK m. 229'daki "eklenecek değerler" (örneğin rejim süresince diğer eşten mal kaçırma amacıyla yapılan devirler) ve TMK m. 230'daki denkleştirmeler hesaba katılır. Sonuçta ortaya çıkan tutara "artık değer" denir (TMK m. 231).

Kural nettir: her eş, diğer eşin artık değerinin yarısı (1/2) üzerinde katılma alacağı hakkına sahiptir (TMK m. 236). Eşlerden biri süreç boyunca çalışmamış, evi ve çocukları yönetmiş olsa bile, diğer eşin edindiği malların yarısını talep edebilir; bu, ev içi emeğin de bir katkı olarak kabul edildiği anlamına gelir. Bir istisna vardır: zina veya hayata kast nedeniyle boşanma söz konusuysa, hâkim kusurlu eşin artık değerdeki payını azaltabilir hatta tamamen kaldırabilir (TMK m. 236/2).

2002 Öncesi Evlenenler İçin Durum Farklı

1 Ocak 2002'den önce evlenmiş eşler, o tarihe kadar eski Medeni Kanun'un öngördüğü mal ayrılığı rejimine tabiydi (4722 sayılı Kanun m. 10). Bu nedenle 2002 öncesinde edinilen mallar, yeni rejimin başlangıcında zaten mevcut olduklarından TMK m. 220/2 gereği o eşin kişisel malı sayılır ve doğrudan katılma alacağı hesabına girmez.

Diğer eş bu döneme ait mallarda farklı bir hukuki yoldan hak iddia edebilir: malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına maddi katkı yaptığını ispatlayarak Borçlar Kanunu'nun genel hükümlerine dayanan "katkı payı alacağı" davası açabilir. Bu, katılma alacağından tamamen ayrı bir dava türüdür ve ispat yükü daha ağırdır. Ayrıca eşler 2002'den itibaren bir yıl içinde noterde yapacakları bir sözleşmeyle yasal mal rejiminin evlenme tarihinden itibaren geçerli sayılmasını kabul edebiliyordu; bu tercih yapılmışsa 2002 öncesi mallar da edinilmiş mal statüsüne geçebilir.

Değer Artış Payı: Kişisel Mala Yapılan Katkı Ne Olur?

Bir eşin, diğerinin malına (kişisel veya edinilmiş fark etmez) karşılıksız ve esaslı bir katkı yapması hâlinde, o malda oluşan değer artışından katkısı oranında pay isteme hakkı doğar (TMK m. 227). Örneğin eşlerden biri, diğerinin evlilik öncesinden sahip olduğu araziye kendi parasıyla bina yaptırmışsa, binanın getirdiği değer artışından pay talep edebilir. Bu, katılma alacağından ayrı, ispata dayalı bir başka talep türüdür.

Aile konutu konusunda da sık bir yanlış anlaşılma vardır: mal rejiminin ölümle sona ermesi hâlinde sağ kalan eşe aile konutu ve ev eşyaları üzerinde özel koruma tanınır (TMK m. 240), ama bu koruma boşanmada uygulanmaz. Boşanmada aile konutu da diğer mallar gibi genel tasfiye kurallarına tabidir.

Sonuç

Mal paylaşımı davaları, hangi malın hangi kategoriye girdiğinin doğru tespitine bağlı olduğu için büyük ölçüde dosyaya özgü bir değerlendirme gerektirir. Mal rejiminin sona erme tarihi, malın edinilmiş mi kişisel mi olduğu ve 2002 öncesi/sonrası ayrımı, dosya hazırlığında en çok dikkat edilmesi gereken üç noktadır.

Kaynakça

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 202, 219, 220, 222, 225, 227, 229, 230, 231, 235, 236, 240
• 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun — m. 10